گزارش جلسه نقد رمان «آنک آن يتيم نظر کرده» در مشهد

پنج‌شنبه 2/6/85 ، محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) به بهانه نقد رمانش؛ « آنک آن یتیم نظر کرده» به مشهد آمد تا در همایش « از سرزمین نور» که به نقد و بررسی این رمان می‌پرداخت شرکت کند. رمان « آنک آن یتیم نظر کرده» که درباره زندگی پیامبر (ص) است، یکی از آثار برتر موفقی است که درباره زندگی پیامبر (ص) نوشته شده، این رمان تا به حال توانسته جوایز زیادی را کسب کند، به همین منظور این همایش با همکاری مؤسسه خدمات مشاوره‌ای، جوانان و پژوهش‌های اجتماعی آستان قدس رضوی، انتشارات به نشر، مؤسسه فرهنگی قدس، و باشگاه جوانان مهر تشکیل شد تا در سال پیامبر اعظم (ص) از این اثر تجلیل شود.
دکتر محسن پرویز‌؛ معاون فرهنگی وزارت ارشاد، حسین فتاحی، منتقد و نویسنده و محمد میرکیانی، مدیر گروه واحد کودک شبکه یک سیما سه منتقدی بودند که در حضور نویسنده به نقد کتاب پرداختند.
حسین فتاحی، اولین منتقد جلسه در مورد ویژگی‌های « آنک آن یتیم نظر کرده» گفت: بعد از انقلاب کتابهای زیادی در خصوص زندگی پیامبر (ص) برای گروه سنی کودک و نوجوان نوشته شد. اما همه این کتابها یا ساختار داستانی نداشتند و یا اگر ساختار داستانی داشتند مستند نبودند، بعضی از کتابها هم خیلی سخت نوشته می‌شد و قابل فهم برای عموم مردم نبود، چون نثر مناسب مخاطب در کتاب لحاظ نشده بود، اما کتاب « آنک آن یتیم نظر کرده» کتابی است که نویسنده آن سعی کرده همه ابعاد یک کتاب امروزی را در اثرش لحاظ کند.
فتاحی افزود: نثر این کتاب نثری فاخر است، نثر عادی نمی‌توانست جلال و شکوه پیامبر را برساند. فتاحی داستان را یکی از مهم‌ترین رشته‌های هنری دانست که می‌تواند تأثیرهای زیادی بر خواننده بگذارد، این منتقد سپس ادامه داد: متأسفانه بیشتر کتابهای داستانی تاریخی که در مورد پیامبر (ص) نوشته شده، سعی کرده‌اند وقایع را روایت کنند، اما در این کتاب نویسنده در مقام واسطه‌ای قرار گرفته که خواسته وقایع را تصویر کند تا خواننده خودش اتفاقات زمان پیامبر (ص) را ببیند.
فتاحی در پایان گفت: در کلاسهای داستان‌نویسی، آقای سرشار می‌گفتند که زبان شخصیتهای داستانی باید با هم فرق کند. یعنی هر شخصیت باید متناسب با شأن ، سن و سال و موقعیت اجتماعی که دارد حرف بزند، در حالی که در این رمان، زبان و نحوه بیان همه شخصیتهای داستان یکی است، اگر این اثر یک رمان است، پس چرا نویسنده به این نکته توجه نکرده است؟!
محمد میرکیانی، منتقد بعدی جلسه، کتاب « آنک آن یتیم نظر کرده» را در ردیف آثار خوبی دانست که در مورد پیامبر (ص) نوشته شده است. میرکیانی در مورد ویژگی‌های این کتاب گفت: نویسنده این اثر مرزهایی را در اثرش در نوردیده که خیلی از نویسندگان نتوانسته‌اند به آن نزدیک شوند.
میرکیانی ادامه داد: سرشار در نوشتن اثرش به جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی توجه زیادی نشان داده چون سعی کرده، نوع زندگی، آداب و رسوم مردم، معماری خانه‌ها و بافت شهری مکه و مدینه آن روزگار را به طور دقیق در اثرش نشان دهد و همه این‌ها نشان می‌دهد نویسنده به ارزشهای مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی توجه زیادی داشته است.
میرکیانی در پایان به تأثیر رسانه‌ای این کتاب اشاره کرد و گفت: زمانی که برنامه « از سرزمین نور» در رادیو براساس این کتاب تهیه و تولید شده، خیلی مورد استقبال مردم و حتی خود تولید‌کنندگان برنامه‌های رادیویی قرار گرفت، به طوری که کسانی که مشغول ساخت و تولید برنامه‌های هنری در رادیو بودند، سعی کردند در ساخت برنامه‌های مذهبی از این زاویه دید استفاده کنند.
محسن پرویز سومین و آخرین منتقد همایش « از سرزمین نور» بود که به جایگاه آمد تا به نقد اثر «آنک آن یتیم نظر کرده» بپردازد. پرویز گفت: نویسندگانی که می‌خواهند در مورد زندگی پیامبر (ص) و یا وقایع و شخصیتهای تاریخی داستان بنویسند، با دو محدودیت مهم مواجه هستند. اول اینکه نویسنده مجاز نیست مستقیماً به شخصیت اصلی نزدیک شود. دوم این که چون مخاطب با وقایع داستانی آشناست، نویسنده عنصر غافلگیر‌کنندگی داستان و این که ماجرا چه خواهد شد را از دست خواهد داد، اما محمدرضا سرشار توانسته با در نظر گرفتن این دو محدودیت از عهده کار خوب برآید و کار قابل قبولی را ارایه کند. پرویز استفاده از زاویه دید تلفیقی را یکی دیگر از نکات برجسته این اثر دانست و گفت، استفاده از این زاویه دید خاص باعث شده نویسنده از اطاله کلام پرهیز کند. معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان گفت، اگر سرشار بخواهد کار را بازنگری کند، قطعاً باید در جاهایی از این اثر تجدیدنظر و دوباره بعضی حوادث را پرداخت کند. مثلاً همه حوادث داستان هم‌سنگ هم‌دیده نشده . حوادثی که اهمیت زیادی ندارند خیلی مورد توجه نویسنده قرار گرفته‌اند و برعکس حوادث مهم‌تر نادیده گرفته شده‌اند.
بعد از نقدهای سه منتقد: محمدرضا سرشار به جایگاه آمد تا هم در مورد اثرش صحبت کند و هم به پرسش‌های حاضران در جلسه پاسخ دهد.
محمدرضا سرشار گفت: من فکر می‌کنم توجه به این کتاب، نه به خاطر خود اثر بوده و نه به خاطر نویسنده اثر، بلکه صاحب اثر، یعنی وجود پیامبر (ص) باعث شده در این سال به این کتاب توجه شود. سرشار کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» را یک رمان تاریخی دانست. این نویسنده به طور خلاصه به تفاوتهای یک داستان تاریخی با یک اثر تاریخی اشاره کرد و گفت: به قول ای. ام فورستر، تاریخ با گفته‌ها و اعمال شخصیتهای تاریخی سر و کار دارد، در حالی که داستان، عوالم درونی این شخصیتها را هم نشان می‌دهد، تاریخ روایت می‌کند، اما داستان نمایش می‌دهد، مجسم می‌کند.
سرشار ادامه داد، در تاریخ با عنصری به نام فضاسازی روبه رو نیستیم، اما در داستان فضاسازی‌، عنصری مهم است. تاریخ غیرتحلیلی نوشته می‌شود، چون تاریخ‌نگار خودش را موظف به تحلیل نمی‌کند، اما نویسنده داستان به شکل غیرمستقیم عمیق‌ترین تحلیلها را از شخصیتهای داستانی‌اش می‌کند. در تاریخ‌نویسی دو زاویه دید مشاهده می‌شود، یا دانای کل و یا زاویه دید اول شخص، مثل تاریخ بیهقی اما در داستان 12 زاویه دید وجود دارد که نویسنده به اقتضای داستانش از آنها استفاده می‌کند. سرشار ادامه داد: من سعی کردم با آگاهی از این عناصر این داستان را بنویسم.
سرشار به توفیقات کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» اشاره کرد و گفت: برنامه رادیویی « از سرزمین نور» که براساس این کتاب تهیه می‌شد، با استقبال مردم روبرو ‌شد، مردم تماس می‌گرفتند و می‌گفتند: که آدم‌ها و حوادث داستان را در هنگام روایت داستان می‌بینند و این باعث شده بود، مخاطبان با این برنامه و این اثر ارتباط برقرار کنند، وقتی تماس‌های مردم را می‌شنیدم حس می‌کردم آرزوی من برآورده شده است.
سخنان سرشار با پاسخ به سؤالات حاضران در جلسه ادامه پیدا کرد. سرشار در پاسخ به سؤالی که از علت انتخاب این نام برای اثر پرسیده بود، گفت: نام « آنک آن یتیم نظر کرده» را براساس آیه‌ای از سوره «الضحی» انتخاب کردم. در این آیه خداوند خطاب به پیامبر می‌گوید: « آیا یتیم نبودی که خداوند تو را در پناه خودش گرفت؟» ما می‌دانیم که پیامبران و امامان نظر کرده خداوند بودند، من هم بر همین اساس این نام را برای کتاب در نظر گرفتم.
سرشار در پاسخ به این سؤال که تا به حال چه انتقادهایی بر کتاب وارد شده است، گفت: یکی از انتقادهایی که به من وارد شد، انتقاد مقام معظم رهبری به نثر کتاب بود. ایشان فرموده بودند نثر کتاب، نثر خوبی است، اما برای گروه سنی کودک و نوجوان نثر فاخری است، حتی کانون پرورش فکری بعد از چاپ کتاب در نامه‌ای این انتقاد را به من کردند، من هم سعی کردم در بازنویسی‌های بعدی نثر کتاب را اصلاح کنم و کمی آن را ساده‌تر کنم. همایش « از سرزمین نور» بعد از سه ساعت با تقدیر از زحمات محمدرضا سرشار توسط جواد آرین‌منش نماینده مجلس، امیر خوراکیان مشاور و دبیر شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی و غلامرضا قلندریان مدیرعامل مؤسسه فرهنگی قدس در ساعت 20 روز پنج‌شنبه در دانشکده امام رضا (ع) به کار خود پایان داد.

در حاشیه همایش «از سرزمین نور»
* نسخه‌های زیادی از کتاب « آنک آن یتیم نظر کرده» مقابل در ورودی سالن چیده شده بود و در اختیار حاضران در جلسه قرار گرفت.
* محسن پرویز، حسین فتاحی و محمد میرکیانی سه منتقد جلسه، خودشان را از شاگردان محمدرضا سرشار معرفی کردند و گفتند، ما در جایگاهی نیستیم که در مورد اثر محمدرضا سرشار اظهار‌نظر کنیم!
* محمدرضا سرشار بعد از صحبتهای منتقدان گفت: من داشتم از نجابت دوستان منتقد نگران می‌شدم، چون وقتی خودم اثر آقای فتاحی را نقد می‌کردم به اثر رحم نمی‌کردم ! وقتی آدم خودش را در مقابل منتقد قدر و نقد منفی ببیند، بهتر می‌تواند از اثر دفاع کند و در موردش حرف بزند.
* سرشار در پاسخ به سؤال یکی از حاضران که علت استعفایش را از کارهای فرهنگی پرسیده بود، گفت: استعفای من از کارهای اجرایی قبل از معاونت آقای پرویز بود، اگر می‌دانستم آقای پرویز معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌شوند، استعفا نمی‌دادم، چون به نظرم آقای پرویز با سوادترین فردی است که عهده‌دار این مسؤولیت شده است.
* سرشار گفت: من از نوشتن این کتاب اجرهای مادی زیادی بردم، امیدوارم اجر معنوی این کتاب هم شامل حال من بشود!
ـ بسته‌ی ابتدایی پک آموزش خانواده (قبل از ازدواج 1 و 2) برای اولین بار در این همایش عرضه شد.
ـ برای شرکت‌کنندگان در این همایش فرم حضور پر شد تا محصولات آموزشی مؤسسه برایشان ارسال شود.
ـ روز شنبه 4/6/85 محمدرضا سرشار به همراه محسن پرویز برای آشنایی بیشتر به مؤسسه خدمات مشاوره‌ای آمدند.