پاسخهای کوتاه به بخشی از پرسشهای کتابداران سراسر کشور

بعد از ظهر چهارشنبه 30/10/88 ، به دعوت نهاد کتابخانه های عمومی کشور، از ساعت 16 تا 30/17 برای سخنرانی در موضوع "جریانهای موجود در ادبیات داستانی کشور در دوران پس از انقلاب" در مجتمع فرهنگی یاوران مهدی در قم،در خدمت 500 نفر از کتابداران کتابخانه های تحت پوشش این نهاد بودم.حدود 20/1 ساعت به سخنرانی و 20دقیقه به پرسش و پاسخ اختصاص یافت. اما باز تعدادی از پرسشها بی پاسخ ماند.آنها را گرفتم و قول دادم در همین سایت به آنها پاسخ دهم.آنچه در پی می آید، در همین ارتباط است:
س.چرا آثار صادق هدایت پس از انقلاب ممنوع بود.ولی پس از مدتی چاپ آنها آزاد شد؟
ج.علت عمده این امر ، اهانتهای آشکار موجود در آنها نسبت به اسلام،و مقدسات دینی بود.علت آزاد شدن چاپشان هم ، روی کارآمدن جناح موسوم به دوم خردادی - بعدها مشهور به اصلاح طلب - به رهبری آقای محمد خاتمی ،و تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی کشور به وسیله آقای عطاء الله مهاجرانی و سپس آقای احمد مسجد جامعی ، و حاکمیت سیاست "تساهل و تسامح" به وسیله این جناح در عرصه فرهنگ کشور بود.البته در تمام سالهای پیش از آن نیز، کلیه آثار صادق هدایت،به صورت غیرقانونی در کشور چاپ و توسط کتابفروشان کنار خیابان انقلاب و ... و مغازه های فروش کتابهای دست دوم ، در اختیار طالبان آنها قرار می گرفت.پس از رواج اینترنت هم که متون آنها روی سایتهای متنوعی قرار گرفت.به علاوه، از سالها قبل از آن ، متن کامل "بوف کور "، در دل کتابی به ظاهر تفسیری راجع به این اثر،به قلم آقای سیروس شمیسسا،منتشر و بارها تجدید چاپ شده بود.نیز از حدود سال 1372 ، گزیده ای از داستانهای کوتاه هدایت، با مقدمه ای ستایش آمیز از آقای محمد بهارلو ،با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ و منتشر می شد.
س.چرا قصه گویی رادیو را رها کردید؟
ج.در این باره، در همان زمان استعفا ، در مصاحبه های متعدد، توضیحهای لازم را دادم.برخی از آن مصاحبه ها،در همین سایت موجود است.در صورت تمایل می توانید به آنها مراجعه بفرمایید.
س.ما اگر نخواهیم رمانهای طولانی بخوانیم و مینی مال ها را ترجیح بدهیم، بد است؟
ج.هیچ کس نمی تواند برای یک انسان عاقل بالغ دارای تحصیلات دانشگاهی تعیین کند که به عنوان مطالعه آزاد، چه بخواند و جه نخواند.اما قالب مینی مال، برای بیان مسائل پیچیده و جوانب متنوع زندگی بشری ، مناسب نیست.بنابراین، در آن، تنها خرده مسائل، آن هم به صورت کاملا سطحی و گذرا ، و بعضا به شکل شعاری مطرح می شود.اگر بنا بر ترجیح آن باشد، "حکایت" خودمان، به مراتب بهتر و جذاب تر است.(ن.ک. به:الفبای قصه نویسی - مجلد دوم، از نگارنده؛ انتشارات پیام آزادی؛چاپ دوم:1388.)
س.برای نویسندگی چه مراحلی را باید گذراند؟برای مطالعه ادبیات داستانی، کدام کتب و نویسندگان را معرفی می نمایید؟
ج.در ابتدا، شخص باید به حد اشباع، آثار ارزشمند و قوی داستانی مطالعه کند.همزمان ، از نوشتن - مثلا در قالب خاطرات روزانه - به طور مستمر، دقیق و صبورانه - با رعایت کامل اصول نگارش - غفلت نکند.پس از طی این مراحل و زمانی که به تدریج احساس کرد چشمه هایی در حال سر باز کردن در وجودش هستند ، و میل شدید به نوشتن خلاقه در درونش سر بلند کرد،مطالعه کتابهایی که در باره روش داستان نویسی تالیف یا ترجمه شده است می تواند در این ر اه به او کمک کند.در این مرحله ، در صورتی که امکان استفاده از کلاسهای آموزشی یا جلسات نقد داستان استادی اهل را بیابد، باید آن را مغتنم بشمارد.(نیز ن.ک.به:الفبای قصه نویسی مجلد های اول و دوم از نگارنده.)
فهرست 117 کتاب داستان خواندنی ، در همین سایت قرار گرفته است.به آن مراجعه بفرمایید.
س.احزابی مثل حزب توده و گروهکهایی مثل چریکهای فدایی خلق و مجاهدین خلق یا غربزده هایی مثل صادق هدایت،تفکر خود را در قالب داستان مطرح می کردند.چرا بعد از انقلاب، اجازه داده می شود این نوع کتابها ی حاوی این تفکرات پخش شود؟
ج.این را باید از مسئولان مربوطه در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بپرسید.البته در دوران حاکمیت دولتهای نهم و دهم، در عین رعیت آزادیهای مصرح در قانون، از این نظر ، وضع سر و سامان بهتری یافته است.
س.لطفا بفرمایید خواندن رمان چه فایده ای دارد؟
ج.رمان، اگر به وسیله نویسنده ای متدین، اندیشمند و مسلط به اصول داستان نویسی نوشته شده باشد، علاوه بر پر کردن اوقات فراغت انسان به لذت بخش ترین و جذاب ترین شکل ممکن، به تجارب او از زندگی و شناختش از خود و دیگران ، عمق و وسعت بسیاری می بخشد.اضافه آنکه، تسلط خواننده را بر ادبیات - شفاهی و کتبی - افزایش می دهد.و این امر به نوبه خود، باعث موفقیت شخص در درس و تحصیل و ارتباطات اجتماعی می شود.
س.با توجه به اینکه فرمودید "فرزندان را از همان سال اول دبستان می خواهند برای موفقیت در کنکور دانشگاه آماده کنند"،حضرت عالی چه راهکار مناسبی [برای خروج از این معضل] ارائه می دهید؟
ج.متاسفانه، این، مسابقه مخربی است که ریشه های فرهنگی و آموزشی عمیقی دارد ، که حل آن نیاز به یک اراده و عزم ملی و عمومی - با همکاری دولت - خاصه وزارت فرهنگ و آ موزش عالی دارد.به عبارت دیگر، نخست باید در ساز و کار آموزش عالی و نحوه پذیرش دانشجو در دانشگاههای ما تغییر و تحول جدی صورت گیرد.بعد هم ، به روشهای عملی ، به تدریج ، این فکر که آینده روشن شغلی هر فرد ، تنها در گرو تحصیلات عالی و داشتن مدرک دانشگاهی است ، تغییر کند.
س. اگر از جناب عالی برای اجرای برنامه و کلاس در شهرستانها دعوت شود ، استقبال می کنید؟
ج.در کل، به سبب کمبود وقت ، در سالهای اخیر ، از این کار پرهیز کرده ام.اما گاه در موقعیتهای خاص، ممکن است توفیق این کار را پیدا کنم.در غیر این صورت ، می توانم دوستان نویسنده دیگر را به شما معرفی کنم.
س. چرا به ادبیات تخیلی، حتی در رسانه [های جمعی] بیش از دیگر ادبیات توجه می شود؟
ج.این قبیل افراطها ، اغلب به سبب استفاده نکردن از سردبیران و مشاوران آشنا با اصول تربیتی و روانشناسی اسلامی است.
س.خواهشمند است چند نمونه پژوهش در باره سبک، قدمت . پیشینه قصه گویی در دهه بیست را نام ببرید.
ج.به طور خاص پژوهشی در باره دهه مذکور نداریم.اما به زودی از همین قلم ، کتابی با عنوان "پیشینه داستان و داستانگویی در ایران و جهان" ، به وسیله کانون اندیشه جوان(وابسته به پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی) منتشر خواهد شد؛ که تا حدودی می تواند به سوال شما پاسخ بدهد.
س.شهرستانیها نیازی ندارند که مثل تهرانیها حرف بزنند. فرهنگ و زبان خودشان خیلی غنی است.
ج.بر منکرش لعنت!
س.با توجه به مشخصه های ادبیات داستانی بعد از انقلاب ، کلیدر " دولت آبادی را چگونه تحلیل می کنید؟
ج.من نظرم را در مورد این نویسنده، در نقد "جای خالی سلوچ" وی( چاپ شده در مجله ادبیات داستانی و سپس کتاب کتاب "ورود نویسنده به ساحت داستان و خروج شخصیتها از آن" )(به نشر؛ چاپ دوم 1388) بیان کرده ام."کلیدر" در مجلد اولش ، قدری بی پروایی اخلاقی دارد.در کل نیز رسوبات تعلق خاطر نویسنده اش را به حزب توده و تفکرات و ایدئولوژی آن نشان می دهد.همچنین، حاوی تحریفهایی جدی در مورد شخصیت و اعتقادات قهرمانان اصلی اش - خاصه گل محمد - هست( گویا این شخصیت واقعی ، در اصل، فردی با اعتقادات مذهبی بوده ؛در حالی که آقای دولت آبادی او را چپ و متمایل به حزب توده معرفی کرده است.اما به لحاظ طول ، یکی از دو - سه طولانی ترین رمانهای نوشته شده به زبان فارسی در دوران معاصر ،و یکی از قوی ترین رمانهای رئالیستی انتقادی کشور است.
س. به عنوان پیشنهاد مطرح می شود:صدا و سیما شبکه ای به نام کتاب - در ارتباط با ادبیات و دیگر رشته ها - راه اندازی کند؛ تا جامعه با این مقوله ها بیشتر آشنا شود.
ج.قابل توجه آقای ضرغامی و اصحابش!
س. در جهت ادبیات واقعیتگرا، چند نویسنده و اثر شاخص را نام ببرید.در خصوص آثار رضا امیر خانی، سید مهدی شجاعی و علی موذنی توضیح دهید.آثار این نویسندگان را در چه موقعیتی ارزیابی می کنید؟
ج.جنگ و صلح ،اسبها و آدمها ، حاجی مراد از لئو تولستوی ، جنایت و مکافات و برادرا کارامازوف از داستایفسکی، بسیاری از آثار چارلز دیکنز،....
در مورد آثار آقای شجاعی در کتاب "نیم نگاهی به هشت سال قصه جنگ" و سپس نقد کتاب 4 و"جنگ سلطه و رسالت هنرمندان" (انتشارات انجمن قلم ایران؛1388)، نوشته ام.در باره آقای موذنی ن. ک. به "منظری از ادبیات داستانی پس از انقلاب"( انتشارات پیام آزادی؛ چاپ دوم:1388)، به همین قلم. اغلب آثار داستانی هر سه این نویسندگان - و البته آقایان شجاعی و امیرخانی بیشتر - ، قابل مطالعه و توصیه به جوانان هست.
س.کتب فهیمه رحیمی و مودب پور اگر مشکل چاپ دارند و پیش پا افتاده اند چرا مجوز چاپ می گیرند و در سطح شهر به وفور موجود ند؟
ج.وزارت ارشاد در صدور مجوز به کیفیت ادبی و قوت داستانی اثر کاری ندارد.نظارت آن صرفا محتوایی است . در همان موارد و جنبه های دیگر هم به یک حداقل هایی اکتفا می کند.در حالی که در انتخاب کتاب برای کتابخانه ها، باید حد نصاب و سطح توقع را بالا گرفت.
س. کتابهای صادق هدایت آیا ایراداتی دارد و همچنین نحوه مرگ او آیا نقطه ضعف است در ادبیات؟
ج.عمده آثار داستانی و نمایشی هدایت، دارای اشکالهای جدی ساختاری و محتوایی است.توضیحات ریز تر و مستند در این باره را در کتابهای "راز شهرت صادق هدایت" ، "حقیقت بوف کور" و "داش آکل ، حواشی و تبعات" از نگارنده و دیگر آثاری که منتقدانی چون استاد شهریار زرشناس در این باره نوشته اند، می توانید مطالعه کتید.نحوه مرگ او البته از دلایل مهم شهرت وی هست؛ اما این موضوع نقشی در رد آثارش ندارد.
س. چرا در شبکه های صدا و سیما کمتر م.ضوع کتابخانه های عمومی و مطالعه مفید مورد بحث و گفتگو قرار می گیرد؟
ج.این را باید خودشان پاسخ بدهند.در این مورد ، خیلیها همین انتقاد را دارند.
س. برای ترویج مطالعه کتابهای غیر درسی چه اقداماتی باید بشود؟
ج.ن.ک.به مقاله"روشهای علاقه مند کردن کودکان و نوجوانان به مطاله" در همین سایت.