گفت‌وگوی تفصیلی برنا با محمدرضا سرشار- قسمت اول:300 داستان نویس قابل تامل، دستاورد انقلاب اسلامی

محمدرضا سرشار، افزایش تعداد عناوین کتاب‌‌ها، تحول در درونمایه آثار داستانی، ایجاد ادبیات ارزشی، پرورش نویسندگان جدید، ارتقای کیفی آثار داستانی، تحول در نسبت بین داستان‌های کوتاه و بلند، پیشرفت جریان نقد، پای‌بندی به اخلاقیات در ادبیات پس از انقلاب، نقش تاثیرگذار زنان در ادبیات انقلاب، افزایش شمارگان کتاب‌ها و افزایش کتاب‌های تئوریک و مباحث نظری ادبیات را از ثمرات انقلاب اسلامی در ادبیات ایران دانست.
پنجشنبه ۲۲ بهمن ۱۳۸۸ ساعت ۱۳:۰۹
3500 داستان نویس قابل تامل، دستاورد انقلاب اسلامی
محمدرضا سرشار، نویسنده کتاب‌های «عکس یادگاری با کت دکتر احمدی نژاد» و «قصه‌های انقلاب» در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی هنری برنا در خصوص ادبیات ایران قبل و پس از انقلاب اسلامی و مقایسه این دو دوره باهم تصریح کرد: ادبیات داستانی ما قبل از انقلاب یا غرب زده و یا شرق زده بود و در هرحال ماهیت مشترک آثار داستانی ما در قبل از انقلاب، ماهیت ضد دین یا غیر دینی بود.
این نویسنده نام آشنا تحول در درونمایه آثار داستانی را از دیگر برکات انقلاب اسلامی دانست و افزود: تحولی بسیار مثبت در سمت و سوی نگاه و جهت گیری درونمایه‌ای آثار ادبیات داستانی کشور در پس از انقلاب صورت گرفته است.

ارزشی شدن ادبیات پس از انقلاب / هویت یابی ادبیات داستانی
عضو هیئت مدیره انجمن قلم ایران با تاکید بر اینکه ادبیات ارزشی، دوران قبل از انقلاب جایگاهی نداشت، اظهار داشت: پس از انقلاب ادبیات به سمت ارزشی و الهی شدن و پیدا کردن هویت ملی - که در واقع اساسش را فرهنگ دینی تشکیل می‌دهد- رفت. البته نمی‌توان گفت که تفکرات غیر دینی یا ضد دینی در بخشی از ادبیات بعد از انقلاب نبود و نیست؛ بودند و هستند ؛ منتهی یک مقدار آشنایی این گروه نویسندگان با واقعیات دین، بعد از انقلاب و نمونه‌های عینی که از تاثیر مثبت آن در زندگی مردم مشاهده می‌شد، مثل گذشته اجازه نمی‌دهد که هر طور که بخواهند چهره‌ی دین و فرهنگ دینی را به نفع خودشان مصادره و مخدوش کنند.

وی بیان داشت: ضمن اینکه جریان تازه‌ای بعد از انقلاب در ادبیات ایران شکل گرفت که همان ادبیات اسلامی است و نسلی را پرورش داد که این نسل کمابیش در صحنه ادبیات هنوز حضور دارند و مشغول کارند و آثار قابل توجهی نیز پدید آورده‌اند.

پرورش نویسندگان جدید در عرصه ادبیات داستانی از ثمرات انقلاب اسلامی
دبیر جایزه کتاب سال ضمن اینکه هویت یابی ادبیات داستانی بعد از انقلاب را از عوامل مهم تحول در ادبیات دانست، گفت: بعد از انقلاب همچنین، شاهد پرورش نویسندگان جدیدی در عرصه ادبیات داستانی بودیم. به طوری که فقط در دهه اول بعد از پیروزی انقلاب بیش از 100نویسنده جدید قابل تامل ظهور یافتند. این عده همین طور افزایش یافت و الان ما حدود 3500 داستان‌نویس در عرصه بزرگسالان داریم که کتاب‌های متعددی چاپ کردند و از بین اینها حداقل بین 250 تا 300نفرشان، نویسندگانی قابل تامل و جدی هستند.
آنهایی که اهل نظر هستند، معتقدند که تعداد نویسندگان جدیدی که بعد از پیروزی انقلاب پا به عرصه وجود گذاشتند به مراتب بیش از تمام نویسندگانی هستند که از مشروطه تا پیروزی انقلاب در عرصه داستان پا به عرصه گذاشتند.

ارتقای کیفی آثار داستانی پس از انقلاب اسلامی
محمدرضا سرشار که درمورد تحول ادبی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با خبرنگار سرویس فرهنگی برنا صحبت می‌کرد، گفت: ارتقای سطح کیفی آثار داستانی به لحاظ جنبه‌های داستان نویسی، پس از پیروزی انقلاب از دیگر نکاتی است که باید به آن توجه داشت.
ما اگر آثار نسلی از نویسندگان گذشته که بعد از انقلاب هم در کشور ماندند و آثاری پدید آوردند با آثار همین افراد در قبل از انقلاب مقایسه کنیم، می‌بینیم که از لحاظ کیفی رشد قابل توجهی داشته است. یعنی آثار بعد از انقلاب اینها به مراتب بهتر و پخته تر از آثار قبل از انقلاب‌شان است. به لحاظ کمّی هم، تقریباً اکثر اینها، حجم و تعداد آثاری که بعد از انقلاب پدید آوردند، خیلی بیشتر از آثاری است که قبل از انقلاب نوشته بودند؛ یعنی در واقع انقلاب برای نسل قدیمی نویسندگان هم منشأ خیر و برکت کثیر بود.

آشنایی بیشتر نسل جدید نویسندگان با فن نویسندگی
وی در مورد نویسنده‌های جدید توضیح داد: نسل نویسندگانی که بعد از انقلاب پا به عرصه ادبیات گذاشتند با آشنایی فنی بیشتری نسبت به داستان نویسی، شروع به کار کردند. علت این قضیه این است که نسل داستان نویس قبل از انقلاب ما، جز عده‌ای اندک، داستان را به صورت علمی و فنی نمی‌شناختند و بیشتر به شکل تجربی و غریزی می‌نوشتند؛ لذا اگرچه ممکن بود از بین آثاری که به این شکل نوشته می‌شدند، آثار قابل قبولی هم از لحاظ داستانی پدید آید. اما این رویه به صورت یک جریان در آثار اینان وجود نداشت. بلکه در سیر کارهای این قبیل نویسندگان افت و خیز زیادی مشاهده می‌شد.
اما نسلی که بعد از انقلاب با آشنایی علمی با فنون داستان‌نویسی، شروع به کار کرده، این مقدار فراز و نشیب در کارش مشاهده نمی‌شود و سیر کیفی کارش اغلب به صورت یک جریات پیوسته است. سطح کیفی آثار داستانی بعد از انقلاب به لحاظ فنی به مراتب بالاتر از همین آثار در قبل از انقلاب - هم در میان آثار نویسندگان قدیمی تر و هم جوان - است.

افزایش نسبت داستانهای بلند به کوتاه
سرشار در مورد دیگر عوامل تحول ادبیات پس از انقلاب اظهار داشت: تحول در نسبت بین داستان‌های کوتاه و بلند (رمان) از دیگر نکات قابل توجه عرصه ادبیات داستانی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است.
همان طور که می‌دانید در کشور ما بر خلاف غرب، داستان نویسی به شیوه جدید با داستان کوتاه، آغاز شد و بعد از آن نویسندگان به رمان رو آوردند.
تا قبل از پیروزی انقلاب هم ما بیشتر داستان کوتاه نویس داشتیم تا رمان نویس و کسانی که نویسندگان جدی بودند کمتر رمان می‌نوشتند. بعد از انقلاب گرایش به رمان نویسی به طور قابل توجهی بیشتر شد، به طوری که آن نسبت سابق بین رمان و داستان کوتاه به نفع رمان تغییر کرد. به صورتی که ما طولانی‌ترین و بیشترین تعداد رمان‌های دوران معاصرمان در دوران بعد از انقلاب نوشته و منتشر شده است.

پیشرفت جریان نقد/ منتقدین بعد از انقلاب گوی سبقت را از منتقدین قدیمی فعال ربوده‌اند
وی پیشرفت جریان نقد در داستان نویسی را جزء تحولات ادبی پس از انقلاب برشمرد و بیان داشت: وقتی به سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نگاهی می‌اندازیم، در بعضی سال‌ها حتی یک نقد مطبوعاتی چاپ شده راجع‌به کتاب‌های داستان نمی‌بینیم؛ چه رسد به کتاب نقد. کتاب‌های نقد داستان چاپ شده در قبل از انقلاب نیز انگشت شمارند. حال آن که بعد از انقلاب تعداد نقدهای مطبوعاتی و کتاب‌هایی که در مورد نقد داستان هستند، فوق‌العاده افزایش یافت.
غیر از کمیت به لحاظ کیفیت نیز، نقدها بسیار استدلالی‌تر، فنی‌تر و علمی‌تر شد به طوری که الان منتقدین بعد از انقلاب ما از این نظر گوی سبقت را از منتقدین قدیمی فعال همچنان در صحنه، ربوده‌اند.

حذف نسبی هرزه نگاری از ادبیات داستانی
سرشار متذکر شد: نکته دیگر در مورد تفاوت آثار قبل و بعد از انقلاب، پاک شدن نسبی عرصه ادبیات داستانی از هرزه نگاری و مسائل خلاف عفت عمومی و غیر اخلاقی است. بخشی از این قضیه به نقش زنان در ادبیات داستانی باز می‌گردد که در ادامه در مورد آن صحبت خواهم کرد.
از این نظر، آثار داستانی قبل از انقلاب به تقلید از غرب و تحت تاثیر جامعه غربی بوده است، به گونه‌ای که اگر ما عناصر دخیل در این مورد را از اکثر داستان‌های آن دوران بگیریم، دیگر چیزی برای خواندن باقی نمی‌ماند.

وی اضافه کرد: بعد از انقلاب، تحت تاثیر فرهنگ دینی و اخلاقی موجود و موانعی که در قوانین نشر کشور در این مورد پدید آمد، داستان‌ها به طور نسبی رو به تطهیر و پاکیزه شدن گذاشتند. به گونه‌ای که آثار نویسندگان نسل متعهد انقلاب تقریباً عادی از این مسائل است.
عده‌ای از نویسندگان که اعتقادات دینی جدی ندارند، همچنان این مسائل را در داستان‌هایشان دارند اما این موضوع، هرگز به آن بی‌پردگی قبل نیست. ضمن اینکه اساس و پایه‌ی این بسیاری از این داستان‌ها، مسائل غیر اخلاقی نیست.

نقش تاثیرگذار زنان در ادبیات انقلاب
دبیر جایزه ادبی جلال آل احمد در ادامه سخنانش با اشاره به نقش مهم زنان در عرصه ادبیات داستانی پس از انقلاب، اظهار داشت: قبل از انقلاب به تبعیت از کشورهای غربی، زنان در داستان‌ها نقش درجه دوم به پایین داشتند و به ندرت داستان جدی قابل تاملی، قبل از انقلاب پیدا خواهید کرد که نقش اصلی آن را یک زن داشته باشد.
ضمن اینکه در همان نقش هم، زنان بیشتر به دلیل عنصر جاذبه جنسی‌شان مطرح بودند و نه به دلیل شخصیت‌شان. از طرف دیگر، تعداد نویسنده‌های زن قبل از انقلاب هم خیلی کم بود.

وی ادامه داد: بعد از انقلاب، زنان به طور نسبی جایگاه واقعی خودشان را در ادبیات پیدا کردند و ما آثار بسیاری داریم که شخصیت اصلی‌شان زن بوده است. همچنین زنان در نقش‌های انسانی خودشان در داستان ظاهر می‌شوند و دیگر نقش ایجاد کننده جاذبه‌های کاذب را ندارند. شخصیت‌هایی مثل زنان مبارز که آخرین نمونه‌اش خانم سیده زهرا حسینی روايت‌كننده كتاب "دا" است. همچنین همسران، دختران و مادران شهیدان، زنان دانشمند و فعالان اجتماعی از آن جمله‌اند.

سرشار اضافه کرد: به طور کلی همان طور که در جامعه بعد از انقلاب، نقش‌های اجتماعی زنان بسیار بیشتر شد (از شرکت فعال در تظاهرات‌ها گرفته تا حضورشان در فعالیت‌های اجتماعی همچون شرکت در جبهه‌ها، جهاد سازندگی، نهضت سوادآموزی، دانشگاه‌ها و فعالیت علمی و ...)؛ به طوری که این نقش‌ها پس از انقلاب برای زنان پر رنگ شد و در ادبیات داستانی هم بازتاب پیدا کرد. چون به طور طبیعی ادبیات واقعیت‌گرا بازتاب دهنده مسائل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و ... زمان مربوط به خود است. لذا در دوران پس از انقلاب، از آنجا که که نگاه به زن تغییر کرد، در داستان‌ها هم نقش‌اش فرق کرد.

وی افزود: به این ترتیب ما با یک چهره واقعی‌تر و کریمانه‌تری از زن در ادبیات داستانی ایران مواجه شدیم. ضمن اینکه عده قابل توجهی از زنان هم وارد عرصه نویسندگی شدند.

افزایش شمارگان کتاب‌ها و کتاب‌های تئوریک و مباحث نظری ادبیات
محمدرضا سرشار افزایش شمارگان کتاب‌ها را از تاثیرات انقلاب دانست و افزود: نکته‌ای دیگر در باب تفاوت ادبیات پس از انقلاب، افزایش شمارگان کتاب‌ها به خصوص در دهه اول پس از انقلاب است.

سرشار انتشار بسیار کتاب‌های تئوریک و مباحث نظری ادبیات و نقد ادبی را از جمله تحولات عظیم ادبیات پس از انقلاب برشمرد و ادامه داد: بعد از انقلاب به دنبال موج عظیمی که خاصه در نسل جوان مبنی بر اشتیاق به آموختن پدید آمد، گرایش به سمت این کتاب‌ها افزایش یافت و مترجمان و صاحبنظران ما هم آثار بسیاری را در این عرصه پدید آوردند.

وی خاطرنشان کرد: بعد از انقلاب - به خصوص در دهه آغازین - برای اولین بار شرایطی فراهم شد که کسانی بتوانند از طریق نویسندگی امرار معاش کنند. البته در ده سال اخیر شاید وضع به خوبی سال‌های اولیه انقلاب نیست اما وجود بعضی جایزه‌های ادبی دولتی که مبالغ جایزه بالایی دارند، تا حدودی می‌تواند برخی از این کمبودها را جبران کند.

این هنرمند افزود: افزایش تعداد عناوین کتاب‌ها نسبت به قبل از انقلاب یکی از تحولات دیگری است که صورت گرفته است. تعداد عناوین کتاب‌ منتشره قبل از انقلاب حدوداً 500 تا 600 عنوان در سال بود اما آخرین آمار مربوط به بعد از انقلاب 55 هزار عنوان کتاب است و با توجه به افزایش دو برابری جمعیت ایران این آمار حدود 5 برابر قبل از انقلاب شده است.

وی ادامه داد: قبل از انقلاب، وقتی که کتابی چاپ می‌شد با همان تیراژ گاهی تا 15 سال طول می‌کشید که تمام نسخه‌های کتاب به فروش برسد، اما بعد از انقلاب به خصوص در دهه اول بعد از پیروزی تعداد دفعات تجدید چاپ کتاب‌ها، فوق‌العاده بالا رفت. با وجود اینکه استقبال از خواندن کتاب‌ها نسبت به دهه‌های آغازین پس از انقلاب کاهش یافته اما یک کتاب دیگر 15 یا 10 سال در قفسه‌های کتابفروشی‌ها نمی‌ماند و نهایتاً دو سه ساله تمام می‌شود.