همشهري جوان ـ شماره 35 ـ علي الله سليمي: محمدرضا سرشار، اين بار راه ديگري را انتخاب كرد. او به جاي آن كه پيه نقدش را با استفاده از رسانه هاي كاغذي بر تن نويسندگان بمالد، در جعبة جادو ظاهر شد و به عنوان همه كارة برنامة تلويزيوني نقد كتاب چهار ، 13 قسمت از اين سريال هفتگي را شنبه شب ها، روي آنتن بُرد.
به جنبه هاي تلويزيوني نقد كتاب چهار، كاري نداريم، اما نقدهاي ادبي و فني اين برنامه كه با محوريت يك منتقد سرسخت و دندان گرد به نام محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) انجام مي شود، براي ما مهم است. مخصوصا كه دور تازة اين برنامه با يك دورخيز جدي، 26 رمان ايراني و خارجي را در نوبت بررسي گذاشته و از چند روز ديگر، خودش را به مخاطب مي رساند.
نقد كتاب چهار ، بعد از آن 13 قسمت، تعطيل شد تا هم توليدكنندگانش قدري استراحت كنند و هم به گفتة خودشان، در تب و تاب انتخابات رياست جمهوري و احتمالا تعيين كابينة دولت، حاشيه هاي سياسي دامن اين برنامه را نگيرد. اين را سرشار گفته است؛ ربطش را ما هم نمي دانيم!
به هر تقدير، سرشار، داستان نويس، منتقد ادبي و مجري ثابت و هميشگي نقد كتاب چهار از تنوع و تكثر حرف مي زند. به اين معني كه در دور تازه، منتقدان تازه نفسي به جمع اضافه مي شوند تا ديدگاه هاي ديگري به نظرات قبلي افزوده شود.
ياران تازه نفسي كه منتقدان دورة قبل را در سري جديد، همراهي خواهند كرد، اغلب از چهره هاي شناخته شدة ادبيات داستاني معاصر ايران هستند. در بين نام ها، رضا سيدحسيني، عبدالعلي دستغيب، فرهاد ناظرزاده كرماني، ميثاق اميرفجر، آرزو خمسه كجوري و... به چشم مي خورند.
همچنين قرار است از حضور مترجمان رمان هاي خارجي در ايران هم استفاده شود تا به جاي نويسندگان اين آثار ـ كه امكان حضورشان در ايران نيست ـ صحبت كنند.

عامه پسند ها هم هستند
از 26 برنامه اي كه براي نقد كتاب چهار تدارك ديده شده، عنوان كارها و نام نويسندگان 24 اثر اعلام شده است.خارجي ها اين ها هستند: جنايت و مكافات اثر داستايوفسكي، خوشه هاي خشم نوشتة جان اشتاين بك داستان نويس شهير امريكايي، راز فال ورق از يوستين گوردر، سوربز تأليف ماريو بارگاس يوسا، شناسايي اثر ميلان كوندرا، رمان كوري نوشتة ژوزه ساراماگو و داستان گذر از رنج ها كاري از الكس تولستوي.
در بخش ادبيات داستاني جدي ايراني، تا اين زمان، اسامي و مشخصات 15 رمان مطرح ايراني مشخص شده است. اين آثار در دور دوم برنامة نقد كتاب چهار مورد نقد و بررسي منتقدان ادبيات داستاني معاصر ايران قرار مي گيرد. اين رمان ها عبارتند از: شهري كه زير درختان سِدر مرد از خسرو حمزوي، مدار صفر درجه نوشتة احمد محمود، سفر به گراي 270درجه تأليف احمد دهقان، سلوك كاري از محمود دولت آبادي، اسفار كاتبان نوشتة ابوتراب خسروي، منِ او از رضا اميرخاني، دوشنبه هاي آبي ماه نوشتة محمدرضا كاتب، كوچه اقاقيا كاري از راضيه تجار، سه ديدار با مردي كه از فراسوي باور ما آمد تأليف نادر ابراهيمي، آنك آن يتيم نظر كرده از محمدرضا سرشار (گردانندة برنامه)، باده كهن نوشتة اسماعيل فصيح، تركه هاي درخت آلبالو تأليف اكبر خليلي، رياح از جلال توكلي، توپ چنار نوشتة انسيه شاه حسيني و پري رو از سيدحسين مرتضوي كياسري. همچنين در دور دوم، رمان هايي از ادبيات عامه پسند فارسي به نام هاي تاوان عشق نوشتة فهيمه رحيمي و يلدا اثر م. مؤدب پور مورد نقد و بررسي قرار خواهند گرفت.
ضبط برنامه ها براساس اين رمان ها از همين روزها شروع مي شود و احتمالا بينندگان از مهرماه امسال، سري دوم برنامه نقد كتاب چهار را تماشا خواهند كرد.

لطفا ديدگاه هايش را بيشتر كنيد!
فيروز زنوزي جلالي، نويسنده اي است كه در دور اول نقد كتاب چهار، روي صندلي منتقد نشسته بود. زنوزي در آن دوره، تنگسير صادق چوبك و روي ماه خداوند را ببوس مصطفي مستور را بررسي كرد و حالا حضور او در نقد كوچه اقاقيا ي راضيه تجار و مدار صفر درجه احمد محمود حتمي است.
او دربارة برنامة نقد كتاب چهار مي گويد: به نظرم، ادبيات داستاني ما به لحاظ دسترسي به كانال هاي تلويزيوني به اندازة كافي فقير است.
متأسفانه با وجود فعاليت 7 شبكة تلويزيوني در تهران و كشور، به اضافة كانال هاي استاني و برون مرزي، هنوز نتوانسته ايم حق مطلب را در مورد ادبيات داستاني كشورمان ادا كنيم.
در چنين وضعيتي، برنامة نقد كتاب چهار ، فرصت مغتنمي براي اهالي ادبيات داستاني است تا در ميان برنامه هاي متنوع شبكه ها، برنامة اختصاصي خودشان را داشته باشند. براي بهبود قسمت هاي در دست توليد، بهتر است از آدم هايي با ديدگاه ها و باورهاي گوناگون استفاده شود؛ چرا كه با ارائه ديدگاه هاي هم سو غالبا مقولة نقد شكل نمي گيرد.
در اين ميان، مجري برنامه با توجه به تسلطي كه در حوزة ادبيات داستاني دارد، تا به حال توانسته از ديدگاه هاي مختلف بهره ببرد و مجموعه اي متنوع ارائه دهد. اين موضوع را به گواه انتخاب هاي متفاوت آقاي سرشار مي گوييم كه در سري اول، شاهد تنوع ديدگاه هاي نويسندگان آثار و كارشناسان حاضر بوديم. من فكر مي كنم اين تفاوت ديدگاه ها بايد در تهيه و تدوين دور دوم برنامة نقد كتاب چهار پررنگ تر باشد.
هر چند شنيده هاي اوليه حاكي است اين بار آثار متنوع با حضور كارشناسان مختلف مورد نقد و بررسي قرار مي گيرد.
نويسندة رمان مخلوق معتقد است: نگاه بي طرفانه و منطقي سرشار در بخش اول مجموعة نقد كتاب چهار، قضاوت بسياري از آدم ها را نسبت به محمدرضا سرشار تغيير داد. او در جايگاه يك منتقد، جانب هيچ يك از نگاه هاي رايج در ادبيات داستاني را نگرفت و سعي كرد تمام حرف هايش بر پاية استدلال هاي مستحكم استوار باشد و همين نگاه را تا حدودي در ارائه ديدگاه ساير منتقدان پيگيري كرد.
زنوزي جلالي دستاوردهاي چنين برنامه هايي را متعدد مي داند و مي گويد: كمترين سودي كه از چنين برنامه هايي نصيب بينندگان آن مي شود، نهادينه شدن كتابخواني در جامعه، به خصوص در حوزة رمان است؛ چيزي كه اين روزها متأسفانه وضعيت مناسبي ندارد. از طرفي، معرفي رمان هاي مطلوب از طريق اين برنامه، مي تواند وسواس مخاطبان را كمرنگ تر كند. آثاري كه معمولا در اين نوع برنامه ها در دستور كار قرار مي گيرد، نسبت به نمونه هاي مشابه خود از جنبه هاي مختلف ويژگي هاي ممتازي دارند و در نوع خودشان شاخص هستند. دست اندركاران چنين برنامه هايي هم براي حفظ اعتبار ادبي خود شان معمولا هر كتابي را انتخاب نمي كنند و براي انتخاب هايشان غالبا استدلال هاي محكمي دارند.

به نظر شما، نقد ها صوري نيست؟
خسرو آقاياري، قصه نويس و مسؤول امور استان هاي واحد ادبيات حوزه هنري، فكر مي كند كه در جمع كارشناسان و منتقدان، جاي مخاطبان و خوانندگان داستان هاي برگزيدة برنامه خالي است. براي همين مي گويد: با حضور آن ها مي شود به خواسته هاي مخاطب اشراف پيدا كرد، چون در غياب آن ها، نقدها معمولا شكل صوري و فرماليته به خود مي گيرد.
آقاياري دربارة مجري هم حرف هايي دارد: شأن محمدرضا سرشار نيست كه براي اين برنامه مجري گري كند. شايد مناسب باشد در دورة جديد، مجري، كسي غير از كارشناس ثابت برنامه باشد. چون يك كارشناس حرفه اي، حالت جدي و ظاهر بي انعطافي دارد، اما مجري برنامه مي تواند حالت هاي ديگري نيز بگيرد و برنامه را متنوع كند.

نويسنده را به آن تو راه ندهيد
راضيه تجار، از آن دست نويسندگاني است كه در هر دوره، كارهايي براي بررسي دارد و كوچه اقاقيا ي او در دور دوم، يكي از گزينه هاي نقد كتاب چهار خواهد بود. تجار هم از آن هايي است كه با همشهري جوان حرف زده است: سهم ادبيات در تلويزيون، خيلي كم بود. براي برنامه هاي خودشان و فيلم هاي سينمايي، نقدهاي زيادي مي گذارند، اما نقد كتاب چهار، جاي خالي ادبيات را پُر كرد و من به نوبة خود خوشحالم. براي جذابيت اين برنامه، حضور منتقدان مختلف ضروري است. گرچه تعداد منتقدان جدي در اين زمينه متأسفانه كم است.
همچنين شايد بهتر باشد نقد رمان ها در غياب نويسندة آن صورت گيرد؛ چون نويسنده بعد از خلق اثرش از آن جدا مي شود. حضور او در جلسات نقد كتابش براي دفاع از آن، شايد ضروري نباشد. چون خود اثر اگر موفق باشد، قادر است از خودش دفاع چند جانبه داشته باشد. نويسندة رمان كوچه اقاقيا معتقد است: هر چقدر لحن و بيان منتقد مهربانانه باشد، به همان ميزان، به صميميت برنامه كمك مي كند تا مخاطب، خشونت نقد را احساس نكند. مخصوصا در مورد نويسندگان بعد از انقلاب كه يك مقدار نوپا هستند. شرايط حاكم بر برنامه نبايد طوري باشد كه نويسنده از نظر روحي لطمه ببيند و احساس كند كه بايد قلم را ببوسد و كنار بگذارد. چون نويسنده بايد منتقد را به منزلة نوري بداند كه بر اثر او تابيده است. در برابر آن نور، طبعا كمبودها و برجستگي ها خواه ناخواه نمايان مي شود. هيچ كس از نقد منصفانه ناراحت نمي شود، بلكه از آن استقبال مي كند.

محمدرضا سرشار، عادل فردوسي پور نيست!
محسن مؤمني، نويسندة رمان پسرخانم آغا و منتقد برنامه در دور اول است.
مؤمني، من چراغ ها را خاموش مي كنم زويا پيرزاد و بامداد خمار فتانه حاج سيدجوادي را در آن دوره نقد كرده بود.
او حرف هاي شنيدني اي دربارة نقد كتاب چهار دارد: يادمان نرود كه اين برنامه، شبيه برنامة ورزشي نود نيست كه با دعوت از دو گروه رقيب، بحث و جدل راه بيندازيم. اين برنامه، يك نشست ادبي است كه در آن، كارشناسان بايد برپاية منطق و اصول فني، يك اثر را تجزيه و تحليل كنند. بنابراين ممكن است براي عموم مخاطبان تلويزيون، كسل كننده و ملال آور باشد. بحث ها و نقدها به شدت تخصصي و مخاطبش اهل فن هستند؛ چون محمدرضا سرشار، مقولة نقد را به شدت فني مي بيند و چالش هاي زيادي با چراهاي داستاني ايجاد مي كند.
مؤمني توصيه مي كند كه نقد كتاب چهار براي تنوع فضاي رسانه اي بايد استاندارد برنامه سازي را بيشتر رعايت كند و متناسب با نياز مخاطب عام قدم بردارد.
۲۶ برنامة تفصيلي نقد كتاب چهار در راه است. مطمئنيم همان قدر كه عادل فردوسي پور نمي خواهد به كمك كارشناسان داوري، سر هيچ تيمي را از تن جدا كند، نقد كتاب چهار هم در صدد نقد غيرمنصفانة هيچ كتابي نيست. شما هم مطمئن باشيد!